Kilka lat temu napisaliśmy artykuł o siedmiu obszarach prawnej dyskryminacji mężczyzn w Polsce. Okazał się absolutnym hitem naszych publikacji, ale jednocześnie nasi Sympatycy zaczęli nam przysyłać przykłady dyskryminacji, o których nie wiedzieliśmy. Publikujemy więc zaktualizowaną wersję tego artykułu.
Zacznijmy od Konstytucji. Teoretycznie gwarantuje ona równość płci. Ale to tylko teoria.
Art. 33. Konstytucji RP
1. Kobieta i mężczyzna w Rzeczypospolitej Polskiej mają równe prawa w życiu rodzinnym, politycznym, społecznym i gospodarczym.
2. Kobieta i mężczyzna mają w szczególności równe prawo do kształcenia, zatrudnienia i awansów, do jednakowego wynagradzania za pracę jednakowej wartości, do zabezpieczenia społecznego oraz do zajmowania stanowisk, pełnienia funkcji oraz uzyskiwania godności publicznych i odznaczeń.
Zasady te nie są przestrzegane. Poniżej wymieniamy jedenaście przypadków dyskryminacji mężczyzn zapisanej wprost w prawie. Nie uwzględniamy więc dyskryminacji przez instytucje publiczne przy wydawaniu pieniędzy na programy wsparcia z nieuzasadnionymi preferencjami ze względu na płeć ani nierównego traktowania niewynikającego z żadnych zapisanych reguł – na przykład w sądach. Nie uwzględniamy też dyskryminacji, której mężczyźni mogą doświadczać w pracy lub przy zatrudnianiu albo na rynku najmu.
1. Wiek emerytalny
60 lat dla kobiet, 65 lat dla mężczyzn. Polska jest ostatnim krajem EU, który nie podjął decyzji o zniesieniu tej nierówności.
W wyroku z 2010 roku Trybunał Konstytucyjny stwierdzał legalność tej nierówności, ale jednocześnie zalecał monitoring sytuacji ekonomiczno-społecznej. I mimo, iż ona się zmienia, taki monitoring nie ma miejsca – a nierówność jest utrzymywana. O argumentach za równością emerytalną piszemy tutaj. Co czwarta Polka nie ma dzieci, a mężczyźni coraz bardziej angażują się w opiekę nad dziećmi i innymi członkami rodziny. Nie ma powodu, aby Polska nadal utrzymywała tę nierówność.
2. Ulga dla seniorów (PIT-0)
Kobiety mogą korzystać z ulgi wcześniej niż mężczyźni. Mówi o tym art. 21 ust. 1 pkt 154 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Ulga przysługuje osobom, które rezygnują z pobierania emerytury i kontynuują pracę – a więc w takim przypadku kobieta od 60. urodzin, a mężczyzna od 65. przestają płacić podatek dochodowy od 85 528 zł dochodu.
3. Renta wdowia
Sam program nie jest kierowany tylko do kobiet – tzw. renta wdowia (tak naprawdę renta rodzinna) przysługuje również wdowcom. Podobnie jak w przypadku prawa do emerytury warunkiem jest ukończenie 60 lat dla kobiety, a dla mężczyzny 65 lat. Dodatkowa nierówność dotyczy wieku w chwili śmierci małżonka: dla kobiety to 55 lat, a dla mężczyzny – 60.
4. Minimalny staż pracy
Minimalny staż pracy wymagany w wielu sytuacjach do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy lub emerytury minimalnej również różni się o 5 lat. W przypadku emerytury minimalnej wynosi 20 lat – dla kobiet i 25 – dla mężczyzn.
5. Ulgi komunikacyjne
Wiele zniżek i benefitów jest uzależnionych od statusu emeryta. W związku z omówionymi wyżej nierównościami, mężczyzna uzyska te zniżki o 5 lat później. 5 lat utraconych korzyści oraz zniżek usankcjonowane prawnie. Przykładowo, dla zniżki 37% w PKP Intercity wymagana jest legitymacja emeryta. Inne przykłady to ulgi dla emerytów w komunikacji miejskiej w Warszawie, Krakowie czy Wrocławiu.
6. Obowiązki obronne
W zakresie obowiązku obrony ojczyzny mamy pełną dyskryminację.
Wszyscy mężczyźni podlegają kwalifikacji wojskowej.
Kwalifikacja wojskowa dotyczy wszystkich mężczyzn, którzy w danym roku kończą 19 lat, oraz tylko tych kobiet, które wybierają określone kierunki studiów.
Obecnie pobór do wojska jest zawieszony. Ale jeśli sytuacja się zmieni, wezwane zostaną tylko osoby „uznane za zdolne do służby„, a więc te, które przeszły kwalifikację wojskową. W razie wojny powołani zostaną więc niemal wyłącznie mężczyźni, którzy stanowią 94% osób wzywanych na kwalifikację. Osoby po kwalifikacji wojskowej trafiają do pasywnej rezerwy i bywają wzywane na obowiązkowe szkolenia wojskowe.
Państwo zastrzega więc sobie prawo do decydowania o życiu mężczyzn, pozostawiając kobietom wolny wybór. Jak ułożyć obowiązki obronne – piszemy tutaj.
7. Urlopy dla rodziców
Ojcom przysługuje obecnie 2 tygodnie urlopu ojcowskiego (płatnego w 100%), podczas gdy matkom – 20 tygodni (z których 6 może przejąć ojciec). Urlop rodzicielski (płatny w 70%) jest obecnie podzielony po równo – 9 tygodni jest zarezerwowanych dla każdego z rodziców, a pozostałymi 23 tygodniami mogą podzielić się po równo.
Warto przy tym podkreślić, że na każdym z tych urlopów (nawet ojcowskim) przysługuje „zasiłek macierzyński” – nazewnictwo wciąż nie nadążą więc za zmieniającą się rzeczywistością.
8. Normy dźwigania
Normy dźwigania dla mężczyzn i kobiet są drastycznie różne. Przy pracy stałej to 30 kg dla mężczyzn i 12 kg dla kobiet. Przy pracy dorywczej – odpowiednio 20 i 50 kg. Określa to Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 14 marca 2000 roku w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych oraz innych pracach związanych z wysiłkiem fizycznym.
Według § 13. Rozporządzenia o BHP normy dźwigania dla mężczyzn są o 150% wyższe niż dla kobiet.
Nie znajduje to uzasadnienia w różnicach fizycznych – patrząc na osiągnięcia w sportach siłowych (np. podnoszenie ciężarów) rezultaty mężczyzn są o ok. 50%, a nie 150% wyższe od tych osiąganych przez kobiety. Rozporządzenie nie uwzględnia rzeczywistych cech fizycznych danego pracownika, jak wzrost, budowa ciała czy wiek. W rezultacie, młoda i atletycznie zbudowana kobieta ma mniejsze normy dźwigania niż ponadsześćdziesięcioletni, drobny mężczyzna.
9. Posiłki regeneracyjne
Rozporządzenie Rady Ministrów dotyczące zapewniania pracownikom posiłków i napojów profilaktycznych przewiduje, że kobiety kwalifikują się do takiego posiłku (często realizowanego w formie ekwiwalentu pieniężnego) szybciej i częściej niż mężczyźni. Co do zasady posiłek przysługuje kobietom przy wydatku kalorycznym podczas zmiany roboczej przekraczającym 1100 kcal, a mężczyznom – 2000 kcal. W szczególnych przypadkach minima te wynoszą 1000 kcal dla kobiet i 1500 kcal dla mężczyzn.
Trudno znaleźć uzasadnienie dla tak drastycznego zróżnicowania w biologii – kobiety mają średnio wolniejszy metabolizm i lepszą naturalną izolację cieplną dzięki większej ilości tkanki tłuszczowej.
§ 3. 1. rozporządzenia różnicuje normy wysiłku w sposób dyskryminujący: kobieta otrzyma posiłek po zaspokojeniu ok. 40% dziennego zapotrzebowania, mężczyzna – dopiero po 80% (wyższego) zapotrzebowania.
Co istotne, nakazana wartość kaloryczna posiłków nie jest różnicowana ze względu na płeć pracownika i wynosi 1000 kcal.
10. Warunki odbywania kary i aresztu
W polskim prawie istnieje zdumiewająco wyraźne uzależnienie praw osadzonych od płci. Kodeks karny wykonawczy stanowi:
Art. 87 § 2 Skazana kobieta odbywa karę w zakładzie karnym typu półotwartego, chyba że stopień demoralizacji lub względy bezpieczeństwa przemawiają za odbywaniem kary w zakładzie karnym innego typu.
Dodajmy, że mężczyzna o przebywanie w zakładzie półotwartym musi się dopiero starać. Zgoda taka przyznawana jest rzadko i jedynie skazanym za lżejsze przestępstwa, zbliżającym się do zakończenia kary i rokującym w procesie resocjalizacji. Z niezrozumiałych powodów ustawodawca uznał, że kobieta za sam fakt bycia kobietą zasługuje na lepsze warunki odbywania kary.
11. Higiena podczas zatrzymania
W rozporządzeniach Ministra Sprawiedliwości w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności oraz tymczasowego aresztowania znajdujemy dodatkowe przywileje dla kobiet.
§ 27. 3. Skazany korzysta co najmniej dwa razy w tygodniu z ciepłej kąpieli. (…)
4. Skazana kobieta korzysta co najmniej raz dziennie z ciepłej wody i dwa razy w tygodniu z ciepłej kąpieli.
Warto podkreślić, że dyskryminacja ta dotyczy nie tylko osób skazanych prawomocnie i osadzonych. Standardy te obowiązują także w izbach zatrzymań i aresztach – gdzie przebywają osoby, które dopiero podejrzane są o przestępstwa, albo po prostu zostały zatrzymane. W dodatku jeszcze niedawno (do grudnia 2025 roku) mężczyznom przysługiwała tylko jedna ciepła kąpiel w tygodniu.
Podsumowanie
Udało nam się znaleźć aż jedenaście przepisów, które dyskryminują ze względu na płeć. Żadnej z tych dyskryminacji nie daje się uzasadnić w sposób racjonalny, a jeśli niektóre wynikają z różnic biologicznych (np. normy dźwigania albo posiłków), to te różnice znacząco przekroczono, na niekorzyść mężczyzn.
Wzywamy polityków, instytucje do zniesienia lub zracjonalizowania tych różnic. Naszych wszystkich współobywateli – mężczyzn i kobiety – wzywamy do walki o równość płci i wywarcia presji na polityków.
W XXI wieku, w centrum Europy nie może być miejsca na tak szeroką i głęboką dyskryminację ze względu na płeć!